بودن نص ، به اجتهاد كه بيشتر به دلايل ظنى وابستگى دارد ، نياز چندانى احساس نمىشد . فقه شيعه برپايهء اجتهاد ، براى نخستين‌بار بوسيلهء ابن ابى عقيل عمانى ( متوفاى اوايل قرن چهارم هجرى ) معاصر كلينى بنياد نهاده شد . پس از او محمد بن جنيد اسكافى ( متوفاى اواسط قرن چهارم ) راه او را دنبال كرد و پايه‌هاى اجتهاد و استنباط فقهى را محكم‌تر كرد . اينها به قديمين معروف هستند . شيخ مفيد ( م 413 ه ) و سيد مرتضى علم الهدى ( م 436 ه ) نيز راه اجتهاد را هموار كردند ، تا اين‌كه نوبت به شيخ طوسى ( م 460 ه ) رسيد . فقه شيعه به وسيله اين مرد بزرگ به مرحله شكوفايى رسيد ؛ او افزون بر تاليف 2 كتاب حديثى معتبر تهذيب و استبصار ، به تدوين كتاب‌هاى فقهى و اجتهادى همت گماشت و كتاب‌هاى نهاية ، مبسوط و خلاف را در فقه به رشته تحرير درآورد . البته اين‌گونه نبوده كه اجتهاد و فقه در دوران حضور ائمهء اطهار عليهم السّلام اصلا مطرح نبوده باشد ، بلكه مردم به سبب بعد مكانى و وضعيّت ويژه ، به ائمهء اطهار عليهم السّلام دست نمىيافتند . از اين‌رو ائمهء اطهار عليهم السّلام در اين مورد با مردم هم‌كارى مىكردند و معيارهايى را براى شناسايى فقها كه لازم بود به آنان مراجعه شود ، ارائه مىكردند و آنها به نوعى از اجتهاد ابتدائى مىپرداختند و پاسخ مردم را مىدادند ؛ چنان‌كه در مقبوله عمر بن حنظله كه او از امام صادق عليه السّلام دربارهء دو نفر از شيعيان كه در مسئله شرعى چون دين و ميراث اختلاف و اشكال داشته باشند ، پرسيده است كه آن حضرت مىفرمايد : « به دنبال كسى برويد كه احاديث ما را روايت كند و در حلال و حرام ما نظر كند و احكام ما را بلد باشد كه چنين شخصى را من براى شما قاضى و حاكم قرار دادم » . « 1 » گاهى نيز ائمهء اطهار عليهم السّلام اشخاصى را براى مراجعه‌هاى فقهى و شرعى شيعيان برمىگزيدند ؛ چنان‌كه براساس گفتهء شيخ طوسى ، على بن مسيّب به امام رضا عليه السّلام عرض مىكند : « راه دور است و من نمىتوانم هروقت خواستم خدمت شما برسم ، از چه‌كسى احكام دين خود را سوال كنم ؟ امام فرمود : از زكريا بن آدم قمى كه امين بر دين و دنياست » . « 2 » همچنين امام باقر عليه السّلام به ابان بن تغلب دستور مىدهد كه در مسجد مدينه نشسته و به مردم فتوا دهد . « 3 »

--> ( 1 ) . الحر العاملى ، محمد بن الحسن . وسايل الشيعة ، المكتبة الاسلاميه ، تهران ، ج 18 ، ص 99 ، كتاب القضاء ابواب صفات القاضى ، باب 11 ، حديث 1 . ( 2 ) . شيخ طوسى . اختيار معرفة الرجال ، مؤسسة آل البيت لا حياء التراث ، قم ، 1404 ه ، ج 2 ، ص 857 . ( 3 ) . نجاشى ، احمد بن على . رجال النجاشى ، مؤسسة النشر الاسلامى التابعه لجماعة المدرسين ، قم ، 1407 ه ق ، ص 10 .